امروز: دوشنبه ۳ مهر ۱۳۹۶
کد خبر: 26657
تاریخ انتشار: ۱۰:۵۷ ب.ظ - چهارشنبه ۱۳۹۶/۰۳/۳
چاپ خبــر
Share

نام ِ “نخلک” بی درنگ یادآور معادن ِ سرب ِ غنی، و نخستین کارخانه ی فرآوری مواد معدنی ایران است؛ منطقه ای در بخش ِ “انارک” (۳۱ کیلومتری شمال شرقی ِ انارک) و ۱۲۰ کیلومتری شمال شرقی ِ شهر نایین در منطقه ی کویری ِ استان اصفهان. در اینجا، یک چهارتاق ِ “آتشگاه” از عهد […]

AtashgaNakhlak8
نام ِ “نخلک” بی درنگ یادآور معادن ِ سرب ِ غنی، و نخستین کارخانه ی فرآوری مواد معدنی ایران است؛ منطقه ای در بخش ِ “انارک” (۳۱ کیلومتری شمال شرقی ِ انارک) و ۱۲۰ کیلومتری شمال شرقی ِ شهر نایین در منطقه ی کویری ِ استان اصفهان. در اینجا، یک چهارتاق ِ “آتشگاه” از عهد ساسانی همچنان استوار و پابرجا مانده است.

نمایی ِ از چهارتاقی ِ نخلک (عکس از: آرشیو سازمان میراث فرهنگی استان اصفهان)

AtashgaNakhlak1

«… هرچند که امروزه دیوارهای شمال غربی و شمال ِ شرقی ِ این چهارتاقی باز است، ولی آثار پی ها در زیر این دو قوس و نیز بخشی از تیغه ی قوس ِ جنوب شرقی، و باز وجود ِ پی دیوار قوس ِ جنوب غربی نشان می دهند که این چهارتاقی در اصل محصور بوده استبه این معنی که این مکان “آتشگاهی” بوده که در آن آتش مقدس، محفوظ از آلودگی و چشم ِ نامحرم زنده نگهداشته می شده است. در قوس ِ جنوب ِ شرقی، بخش بزرگی از تیغه ای که داخل ِ قوس ساخته بوده اند، بجا مانده است. به علت ِ آسیبی که دیوارهای شمال غربی و شمال شرقی دیده اند، نمی توان امروزه تشخیص داد که این دیوارها به بیرون باز می شده اند یا نه. چهار دیواری (تیغه ای) که قوس ها را پر کرده اند، تعمیر یا تکمیل بعدی نبوده است. علت اصلی فرو ریختن ِ دیوار (تیغه) های ِ درون ِ قوس ها ممکن است این باشد که ابتدا قوس زده شده، سپس بخش ِ بالایی ِ دیوار چیده شده است. اکنون در سمت ِ جنوب ِ شرقی، مشاهده می شود که بقایای ِ دیوار ِ درون ِ قوس، از بالا به پایین ترک خورده است و ممکن است به زودی فرو ریزد.

AtashgaNakhlak

پلانِ چهارتاقی ِ آتشگاه ِ نخلک (ترسیم در سال ۱۹۷۱ میلادی)- مدخل ِ این آتشگاه در دیوار ِ فرو ریخته ی قوس ِجنوب ِ شرقی با یک خط افقی نشان داده شده است.

AtashgaNakhlal2

این چهارتاقی از سنگ لاشه ساخته شده، و طول هر ضلع ِ پلان ِ مربعی ِ آن، ۸/۸ متر است. در اصل، داخل و خارج بنا را با گل و آهک روکش کرده بودند. قسمت اعظم این پوشش در دیوارهای خارجی در نتیجه ی نفوذ عوامل جوی، تجزیه شده و فرو ریخته است، ولی پوشش ِ داخلی ِ دیوارها هنوز برجاست.
خصوصیت ِ دیگری که در این بنا دیده می شود، وجود مجموعاً هشت تاقچه (تاقنما) در سطوح ِ داخلی ِ چهار جرز و ستونِ است. ارتفاع ِ کف ِ هرتاقنما از کف ِ بنا، ۶۵ سانتیمتر و ارتفاع ِ کف ِ تاقنما تا رأس ِ آن ۹۰ سانتیمتر است. عرض ِ هر تاقنما ۶۰ سانتیمتر و عمق آن ۲۵ سانتیمتر است. سطح ِ داخلی ِ تاقنماها نیز مانند ِ تمام قسمت های داخلی بنا، در اصل پوششی از گل و آهک داشته است. تاقچه هایی شبیه به این در بنای ِ مضاعف ِ “تنگ ِ چک چک” دیده می شود. جالب اینکه در آنجا نیز در آتشگاه، تاقچه هایی به عمق ۴۵ سانتیمتر در دیوار موجود است.

در جوار ِ آتشگاه، اثری از ساختمان های دیگر به چشم نمی خورد. البته این نکته با در نظر گرفتن ِ اینکه بنا عبادتگاهی بوده است تعجب انگیز نیست. آتشگاه ِ مذکور، تقریباً در ۳۰ متری مدخل ِ دژی قرار دارد. اضلاع ِ پلان ِ دژ، به طول تقریبی ۴۵ × ۴۰ متر است. دژ بر تپه ی سنگلاخ ِ کشیده ای قرار دارد که در سمت های شمال غربی و جنوب شرقی به دو بستر عمیق ِ رودخانه ی خشکی محدود می گردد. مسیر نامنظم این نهرهای خشک، باعث شده است که پلان ِ دژ تا اندازه ای به شکل ذوزنقه درآید.
در چهار گوشه ی دژ، برجهای سه ربعی (سه ربع از بدنه ی آن از دیوار آزاد است) وجود داشته، ولی اینک به شدت آسیب دیده است. دیوارهای دژ را نیز مانند ِ دیوارهای ِ آتشگاه، از سنگ ِ لاشه ساخته اند. عرض ِ دروازه ی دژ کمی بیش از ۲ متر است و دو برج ِ پیش آمده در طرفین ِ خود دارد.

علت ِ ساخت ِ این دژ و چهارتاقی ِ آتشگاه اش را در این بیابان دور افتاده باید در معادن بسیار غنی ِسرب ِ نخلک جستجو نمود. در زمان ساسانیان، ظاهراً نقره که همراه ِ سرب یافت می شود، تنها علت تأسیس معدن در اینجا بوده است. مسکن ِ معدنچیان ِ زیادی در نزدیکی ِ همین محل بوده است و چهارتاق ِ آتشگاه برای عبادت ِ روزانه ی این معدنچیان و عوامل دولتی برپا شده است. بنای دژ نیز برای حفظ محصول ارزشمند این معدن بوده است. لزوم انبار کردن فلز قیمتی در کناره ی کویر وسیعی که با وجود تسلط کامل ِ حکومت، از امنیت مطلق برخوردار نمی بوده، تأسیس دژ و گماردن سربازان را توجیه می کند.
بر اساس ِ بسیاری از مشخصات فنی ِ معماری، می توان این “آتشگاه” و “دژ” را با احتمال ِ نزدیک به یقین متعلق به دوره ی ساسانی دانست. ضمن ِ بررسی ِ ساختمان ِ دروازه ی دژ، در دیوار آن، بقایای دو تکه چوب به دست آمد. یکی از این دو تکه چوب به مؤسسه ی دانشگاهی ِ بن فرستاده شد تا با استفاده از شیوه ی سنجش ِ کربن ِ رادیواکتیو، سن آنرا تعیین کنند. نمونه برداری در سال ۱۹۷۱ میلادی انجام شد و سن ِ آن ۲۰ ± ۱۸۲۰ سال تعیین شد. با اتکا به این گزارش، دژ و آتشگاه در حدود اواسط قرن دوم میلادی بنا شده اند، در حالیکه می دانیم قدرت گرفتن ِ حکومت ِ ساسانی حداقل از ۱۰۰ سال ِ بعد اش بوده است. جهت ِ توجیه ِ این تناقض باید در نظر داشت که کربن ِ رادیو اکتیو سنجیده شده در این روش، معرف زمانی ست که این عنصر در بافت گیاه تثبیت شده و زمان قطع درخت و استفاده از این چوب در بنای ِ دژ، با آن یکی نیست.»
(نک: “دژ، آتشگاه و چهارطاق نخلک؛ بقایایی از یک آبادی معدنچیان ِ دوره ی ساسانی”- نوشته ی “اولریش و. هالی یر” در مجموعه مقالات ِ “گزارشهای باستانشناسی در ایران؛ تألیف ِ هیئت باستانشناسی آلمانی”- ترجمه ی “سروش حبیبی”- بنگاه ترجمه و نشر کتاب- تهران، ۱۳۵۴- صص ۴۰۳-۴۴۰)

AtashgaNakhlak3

نمای ِ دروازه ی دژ ِ نخلک از خارج. (عکس از: آرشیو سازمان میراث فرهنگی استان اصفهان)

 

نام و نام خانوادگی: (موردنیاز)
پست الکترونیک: (موردنیاز)
آدرس اینترنتی:
درج دیدگاه:
آخرین اخبار
پربیننده ترین ها